Wybór pism krytycznoliterackich

Przypuśćmy, że nazwisko p. Lubowskiego jako autora jest znanym... a znanym być może, bo p. Lubowski od lat kilku pisuje dosyć często. Przypuszczenie to przebacz mi, czytelniku, jeżeli ono nie ma dla ciebie tej, co dla mnie, prawdy. Gdybyś wiedział, jak smutną jest nieraz powinnością krytyka zbierać drobne i rozproszone ździebełka zasługi jakiegoś autora, z pewnością nie zdziwiłbyś się, dlaczego wolę ci wprost odpowiedzieć, w jak wielką siłę zaopatrzona jest natura jego zdolności lub działalności autorskiej. Pan Lfubowski doświadczał się jeżeli nie we wszystkich, to przynajmniej w bardzo wielu rodzajach literatury.

Powieść, dramat, komedia, humorystyka, studia naukowe, krytyka, tłumaczenia, sprawozdania o stanie elementów przyrody, wszystko to pan Lubowski nie tylko kolejno dotykał, ale i dalej równolegle prowadzi. W pracach tych, naturalnie oryginalnych, jest on wszędzie płytkim, chociaż nigdzie prawie zacofanym. Ta to właśnie płytkość sprawia, że p. Lubowski nie tylko wyraźnie odsłania zasób swych sił, nie tylko jasno kreśli rysy swej duchowej natury, nie tylko z jednakową zręcznością zaczepić się może o każdy przedmiot i kierunek, ale przy tym przez tę właśnie płytkość zyskuje na wartości. Jest to zresztą bardzo naturalne. Umysł głęboki, a przy tym zwrócony ciągle w jedną stronę, może wprawdzie wydobyć z siebie coś genialnego, ale może zarazem i kolosalną brednię. Umysły głębokie popełniają tylko albo wielkie cnoty, albo wielkie błędy; umysły mierne nie znają wprawdzie całej rozkoszy pierwszych, ale nie znają także całej goryczy drugich. Dziś np. ludzkość z tak silnym uwielbieniem czyta jedną kartę historii Napoleona I, z jak silnym oburzeniem czyta drugą. Jedna myśl Hegla tak głęboko nas zadziwi, jak głęboko druga rozśmieszy. Tymczasem będzie się kto wielce zdumiewał lub uwielbiał talent autora podręcznika arytmetyki lub gwałtownie oburzał na bezsensowne wierszydła w „Tygodniku Ilustrowanym"? Bynajmniej, kolos wznosi się wspaniale i dlatego upada z łoskotem, karzeł zaś czołga się przy ziemi i dlatego upadając robi tylko lekki szelest. Rozumiemy teraz, dlaczego płytkość zbawia p. L[ubowskiego]; zbawia go jeszcze pewna ruchliwość. Pan Łabowski bowiem wie mniej więcej, co się w świecie dzieje, jakie tam obiegają pojęcia, myśli, wyrażenia i wyrazy, jacy są ludzie, za czym się uganiają; słowem, ma pewien pożyczony materiał duchowy, który uporządkowywa, obciosuje w kształt poetycznych postaci lub roztapia w morze poważnej gadaniny. Jest to po największej części czysta woda, którą trochę ogrzano, ażeby była ciepłą, trochę ocukrowano, ażeby była mdłą, trochę zafarbowano, ażeby była bezbarwną. Kto ją pije, nie odzyska zdrowia, ale też i nie postrada go.