| Spis treści |
|---|
| Tołstoi i tołstoizm |
| Page 2 |
| Page 3 |
| Wszystkie strony |
Strona 3 z 3
Przed tym nadzwyczajnym człowiekiem stanęła bardzo trudna zagadka urządzenia własnego życia, którą on musiał rozwiązać nie według praktycznej możliwości, ale według teoretycznej formuły. Za-jąwszy takie stanowisko, niepodobna było uciec się do pospolitej, kaznodziejskiej dwulicowości i poprzestać na słowach, lecz należało zastosować do nich czyny. Czy je Tołstoj zharmonizował? Powiedzmy od razu szczerze — nie, i to najwymowniej świadczy przeciwko wykonawczej stronie jego teorii. P[an] D. Mereżkowski, autor świeżo gelicznego ubóstwa, ażeby „najgłębszą treścią wszystkich jego uczuć i myśli była miłość ciała", ale prawdą jest, że on, nieustraszony, nie cofający się w rozumowaniu przed najzuchwalszymi wnioskami, cofnął się w praktyce przed zastosowaniem swej nauki do siebie, że sprzeczności, w jakiej względem niej stanął, żadną sofistyką nie zetrze, że jego mniemane wyrzeczenie się majątku na rzecz rodziny jest okłamywaniem siebie i nielogicznością, że w ogóle wcielenie jego zasad w czyny jest niemożliwym dla niego samego. Pomimo że zaryglowywa swoją świadomość przed tym faktem, nieraz musi robić pożałowania godne wysiłki, ażeby nie dopuścić do niej konsekwentnej natarczywości tych, których jest orędownikiem. Pewnego dnia zachodzi mu drogę chłop z synkiem.„— Czego chcesz? — pyta Tołstoj.
— Da...aj źrebaczka — mówi malec.
— Jakiego źrebaczka?! — woła zmieszany. — Co za głupie gadanie! Ja nie mam żadnego źrebięcia.
— Owszem masz — oświadcza ojciec i wysuwa się naprzód.
— No, ja tam nie wiem. Ruszaj z Bogiem."
Formalnie tak jest. O n nie ma źrebięcia i o n nie wie o tym. Ale istotnie on ma źrebię, on wie o tym i on powinien je dać chłopu.
Rzecz to niezawodna, że łatwiej stworzyć teorię postępowania, niż według niej postępować, że jeśli ta teoria zbyt daleko odchyla się od teraźniejszości, dopasować się do niej nie da, że najradykalniejszy reformator musi oprawić swe życie w ramy otoczenia. Ale obowiązkiem jego jest zrobić wszystko, co możliwe, ażeby stać się wiernym przykładem swojej nauki. Czy Tołstoj zrobił? Niestety, był na to zbyt bogatym i zbyt utytułowanym. Jest to wszakże nieszczęście tylko dla tołstoizmu, bo dla tych szlachetnych pierwiastków, które z niego przejdą do kultury świata, nie ma to wielkiego znaczenia. Ludzkość czerpie zdrowy napój nawet u tych, którzy sami ze swego źródła nie
piją.
