Wybór pism krytycznoliterackich

Literaci zwykle wtedy tylko słyszą odpowiedź na swoje pytania, kiedy sobie odpowiadają sami. Głosy życia są dla nich bezrozumnymi szelestami wiatru, na które nie warto zwracać uwagi. Od dawna trwa i prawdopodobnie długo jeszcze trwać będzie spór o to, czy celem sztuki jest tylko piękno, czy też obok niego pewna idea. Innymi słowy, czy utwory artystyczne mają być tendencyjne, czy też nie. Nikt by nie policzył, ile się pokrwawiło grzebieniów i wydarło piór w kogucich walkach o to zagadnienie, które dotąd karmi zapalczywością i energią swoich nieprzejednanych zapaśników. A przecież zdawałoby się, że skoro sztuka nie jest dopiero planem i marzeniem, lecz od wieków już istnieje w najrozmaitszych i niezliczonych postaciach, to ona sama rozwiązała praktycznie ową zagadkę i uwolniła zupełnie teoretyków od wodzenia się za czuby. Na nieszczęście dowód ten jest zbyt prosty, ażeby mógł być przekonywającym. Dla umysłów literackich daleko większą siłę posiadają łamigłówki dialektyczne, o ile można najkunsztowniej ułożone, chociażby je złośliwa rzeczywistość ciągle przewracała.

Pozornie zdawać by się mogło, że poetę nowszych czasów oddziela od człowieka pierwotnego, dzikiego, cały ten olbrzymi łańcuch, który wieki zogniwiły z postępów cywilizacji, że gdy pierwszy stoi na początku rozwoju ludzkiego, drugi — na końcu. Bliższe jednak zbadanie tego stosunku przekonywa, że w nim nie tylko nie mieści się tak wielka odległość, ale nawet istnieje dość bliskie sąsiedztwo. Chociaż sprawa ta — o ile mi wiadomo — nie była przez nikogo rozpoznawana osobno i szczegółowo, potrąciło o nią przelotnymi uwagami kilku etnologów, lingwistów i historyków literatury. „Sztuka poetycka — mówi E. Tylor — polega w znacznej mierze na naśladowaniu wyrażeń z dawnych stopni kultury, kiedy poezja była naturalnym objawem jakiegoś silnego wzruszenia, naturalnym wyrażeniem jakiejś uroczystej odezwy lub tradycji przodków."